मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस नागपूर येथील मल्टी-मोडल इंटरनॅशनल कार्गो हब अँड एअरपोर्ट (MIHAN) येथे झालेल्या इंडामेर-एअरबस देखभाल, दुरुस्ती आणि ओव्हरहॉल कराराच्या प्रसंगी नागपूर, जे कधी काळी केवळ देशाचे भौगोलिक केंद्र म्हणून ओळखले जात असे, ते आज भारताच्या एरोस्पेस उत्पादनाचे नवे केंद्रबिंदू बनत आहे. गेल्या काही महिन्यात संरक्षण क्षेत्रातील जागतिक कंपन्यांनी नागपूरला आपले उत्पादन आणि संशोधन केंद्र म्हणून निवडले आहे. या परिवर्तनामागे केवळ औद्योगिक धोरण नव्हे, तर मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांच्या दूरदृष्टीचा आणि “मेक इन महाराष्ट्र” या संकल्पनेचा ठसा स्पष्ट दिसतो.

नागपूर आता भारताच्या एरोस्पेस आणि संरक्षण उत्पादन क्षेत्रातील प्रमुख शक्तिकेंद्र म्हणून उभे राहत आहे. दसॉल्ट-रिलायन्सच्या राफेल आणि फाल्कन जेट प्रकल्पांपासून सोलर डिफेन्स आणि मॅक्स एरोस्पेससारख्या नव्या गुंतवणुकीपर्यंत — सर्व घडामोडी “मेक इन इंडिया” आणि “आत्मनिर्भर भारत”च्या दिशेने निर्णायक पाऊल ठरत आहेत. मिहानमधील अत्याधुनिक पायाभूत सुविधा, उच्च कौशल्याधारित रोजगार, आणि वाढती परकीय गुंतवणूक यामुळे विदर्भाचा औद्योगिक नकाशा आमूलाग्र बदलत आहे. नागपूर आणि नाशिकसारखी शहरे भारतीय संरक्षण उत्पादनाच्या आत्मनिर्भरतेकडे झेप घेत असून, महाराष्ट्र आज देशाच्या रणनीतिक औद्योगिक प्रगतीचे केंद्रबिंदू बनत आहे.

नागपूरच्या औद्योगिक क्रांतीची सुरुवात मिहान (Multi-modal International Cargo Hub and Airport at Nagpur) या महत्त्वाकांक्षी प्रकल्पापासून झाली. फडणवीस यांच्या काळात या प्रकल्पाला नवी ऊर्जा मिळाली — विमानतळ, कार्गो हब, औद्योगिक पार्क, आणि विशेष आर्थिक क्षेत्र (SEZ) या सर्वांचा एकत्रित विकास झाला. आज मिहान भारतातील सर्वात यशस्वी एव्हिएशन-केंद्रित SEZ म्हणून ओळखले जाते.

येथे दसॉल्ट रिलायन्स एरोस्पेस लिमिटेड (DRAL) आणि सोलर डिफेन्स अँड एरोस्पेस यांसारख्या प्रतिष्ठित कंपन्या कार्यरत आहेत. त्यांचे प्रकल्प केवळ औद्योगिक यशाचे प्रतीक नाहीत, तर भारताच्या आत्मनिर्भरतेच्या दिशेने महत्त्वाचे पाऊल आहेत.

फ्रान्सची प्रसिद्ध कंपनी दसॉल्ट एव्हिएशन आणि रिलायन्स एरोस्ट्रक्चर्स लिमिटेड यांनी मिहान-SEZ मध्ये २०१७ मध्ये संयुक्त उपक्रम सुरू केला. यामुळे नागपूर भारतातील पहिले खाजगी एरोस्पेस उत्पादन केंद्र ठरले.

सध्या DRAL मध्ये फाल्कन २००० बिझनेस जेट्सचे सुमारे ६०% घटक नागपूरमध्ये तयार होत आहेत. २०२५ पर्यंत संपूर्ण विमानाचे उत्पादन आणि वितरण सुरू होणार आहे. भविष्यात दरवर्षी २२ फाल्कन जेट्स तयार करण्याची क्षमता उभारली जात आहे.

राफेल लढाऊ विमानांच्या घटकांचे उत्पादनही येथे सुरू झाले आहे. भारतीय वायुसेना आणि नौदलाच्या पुढील ऑर्डर्सनुसार राफेल फायटर जेट्सची पूर्ण असेंब्लीही नागपूरमध्ये शक्य होणार आहे. म्हणजेच, भारत अमेरिकेप्रमाणे स्वतःच्या जमिनीवर अत्याधुनिक लढाऊ विमाने तयार करणाऱ्या काही निवडक देशांमध्ये सामील होईल.

जुलै २०२५ मध्ये सोलर डिफेन्स अँड एरोस्पेस कंपनीला मिहान प्रकल्पात २२३ एकर जमीन हस्तांतरित करण्यात आली. हा निर्णय मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांच्या हस्ते झाला आणि त्याच क्षणी नागपूरच्या औद्योगिक इतिहासात एक नवीन अध्याय लिहिला गेला.

या प्रकल्पात सुमारे १२,०८० कोटी रुपयांची गुंतवणूक प्रस्तावित असून, केवळ नागपूरमध्येच ६८० कोटी रुपयांचा विस्तार प्रकल्प उभारला जात आहे. यामुळे ४०० प्रत्यक्ष आणि १,००० अप्रत्यक्ष रोजगार निर्माण होणार आहेत.

फडणवीस यांनी यावेळी स्पष्ट सांगितले की, “सोलर डिफेन्सचा हा प्रकल्प महाराष्ट्राच्या औद्योगिक विकासासाठी आणि आत्मनिर्भर भारताच्या ध्येयासाठी महत्त्वाचा टप्पा आहे.” शासनाच्या गुंतवणूकदार-अनुकूल धोरणामुळेच अशा प्रकल्पांना महाराष्ट्रात येण्याचे धाडस मिळत आहे, हे या कार्यक्रमातून स्पष्ट झाले.

नागपूरचा औद्योगिक विस्तार केवळ फाल्कन जेट्सपुरता मर्यादित नाही. मॅक्स एरोस्पेसने तब्बल ८,००० कोटी रुपयांच्या गुंतवणुकीतून हेलिकॉप्टर निर्मिती प्रकल्प उभारण्याची घोषणा केली आहे. हे नागपूरला एव्हिएशन तंत्रज्ञानाचे केंद्र बनविण्यासाठी मोठे पाऊल ठरेल.

या प्रकल्पामुळे नागपूरमध्ये हेलिकॉप्टर इंजिन, ब्लेड्स आणि अत्याधुनिक नेव्हिगेशन सिस्टीम्सचे उत्पादन सुरू होईल — म्हणजे नागपूर “फिक्स्ड विंग”पासून “रोटरी विंग” उत्पादन केंद्राकडे वाटचाल करत आहे.

फडणवीस सरकारने औद्योगिक विकासाचा भौगोलिक समतोल राखण्यावर भर दिला आहे. नागपूरच्या जोडीला नाशिक शहरही एरोस्पेस हब म्हणून पुढे येत आहे. हिंदुस्तान एरोनॉटिक्स लिमिटेड (HAL) येथे लाइट कॉम्बॅट एअरक्राफ्ट तेजस एमके-१ए आणि हिंदुस्तान टर्बो ट्रेनर-४० यांची नवीन असेंब्ली लाइन उभारत आहे. यामुळे महाराष्ट्रात दोन प्रमुख एरोस्पेस केंद्र निर्माण होतात — नागपूर (खाजगी आणि आंतरराष्ट्रीय भागीदारीवर आधारित) आणि नाशिक (सरकारी व स्वदेशी संशोधनावर आधारित). या दोन्ही केंद्रांचा संगम महाराष्ट्राला “एरोस्पेस कॅपिटल ऑफ इंडिया” बनवू शकतो.

या प्रकल्पांमुळे नागपूर आणि परिसरात हजारो तांत्रिक आणि अभियांत्रिकी रोजगार निर्माण होत आहेत. नागपूरमधील आयआयएम, व्हीएनआयटी, आणि इतर अभियांत्रिकी महाविद्यालयातील विद्यार्थी आता थेट एव्हिएशन आणि डिफेन्स क्षेत्रात काम करण्याच्या संधींकडे पाहत आहेत.

याशिवाय, ancillary units — म्हणजेच घटक उत्पादन करणारे लघुउद्योग — मोठ्या प्रमाणावर उभे राहत आहेत. सोलर डिफेन्स, DRAL, आणि मॅक्स एरोस्पेस या सर्व कंपन्या स्थानिक पुरवठादारांवर अवलंबून आहेत. त्यामुळे विदर्भातील लघुउद्योग क्षेत्राला नवे प्राणवायू मिळत आहे.

मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांच्या कार्यशैलीत दोन घटक ठळक दिसतात — गुंतवणूकदारांचा विश्वास आणि प्रादेशिक विकासाचा समतोल.

त्यांनी नागपूरला केवळ राजकीय केंद्र न ठेवता औद्योगिक नेतृत्वाचे शहर बनवले आहे. त्यांच्या काळातच मिहान प्रकल्पाला गती मिळाली, जागतिक कंपन्या आकर्षित झाल्या, आणि प्रशासनिक प्रक्रियांना पारदर्शकता मिळाली.

फडणवीस यांच्या मते, “औद्योगिक विकास म्हणजे फक्त रोजगारनिर्मिती नव्हे, तर आत्मनिर्भरतेचा पाया.” त्यांच्या प्रोत्साहनामुळे महाराष्ट्राने ‘डिफेन्स कॉरिडॉर’ संकल्पना केवळ उत्तर भारतापुरती मर्यादित न ठेवता विदर्भात प्रत्यक्षात आणली आहे.

राफेल, फाल्कन आणि हेलिकॉप्टर उत्पादनासारखे प्रकल्प हे भारताच्या संरक्षण आत्मनिर्भरतेचे मूळ आधार आहेत.

जे देश स्वतःची शस्त्रे आणि विमान तयार करतात, तेच जागतिक पातळीवर रणनीतिकदृष्ट्या सक्षम ठरतात. नागपूरच्या माध्यमातून भारत आता त्या दिशेने वेगाने प्रगती करत आहे.

याचबरोबर, या प्रकल्पांमुळे भारताला एरोस्पेस निर्यातीतही संधी मिळेल. फाल्कन २००० जेट्सचे उत्पादन हे फ्रान्सबाहेर प्रथमच होत असल्याने, भारताला जागतिक बाजारपेठेत “उच्च विश्वासार्हता उत्पादक देश” अशी ओळख मिळू शकते.

आज नागपूर केवळ संत्र्यांचं शहर राहिलेलं नाही; ते आता “सस्टेनेबल इंडस्ट्रियल पॉवरहाऊस” बनत आहे.

फडणवीस यांच्या दृढ नेतृत्वाखाली नागपूर आणि विदर्भाचा विकास ‘राष्ट्रनिर्मितीतील औद्योगिक आत्मनिर्भरतेचे प्रतीक’ ठरत आहे. जिथे कधी उद्योगांची कमतरता होती, तिथे आज जगातील सर्वोत्तम लढाऊ विमाने, बिझनेस जेट्स आणि हेलिकॉप्टर्स तयार होत आहेत. हाच “नव्या महाराष्ट्राचा, नव्या भारताचा” खरा आत्मविश्वास आहे.